Các bài tập tay cho bệnh nhân sau mổ nạo hạch nách trong ung thư vú

CƠ SỞ KHOA HỌC & GIẢI PHẪU BỆNH LÝ

Nạo hạch nách (Axillary Lymph Node Dissection - ALND) hoặc phẫu thuật sinh thiết hạch gác cổng (Sentinel Lymph Node Biopsy - SLNB) kèm đoạn nhũ làm tổn thương cấu trúc mạch bạch huyết, hệ thống cơ ngực lớn, cơ ngực bé và các nhánh thần kinh chi phối (như thần kinh ngực dài):

• Hội chứng Phù mạch bạch huyết (Lymphedema): Sự gián đoạn dòng chảy tuần hoàn bạch huyết khiến dịch giàu protein bị tích tụ ứ đọng ở khoảng kẽ mô mềm vùng nách, cánh tay và bàn tay bên phẫu thuật.
• Hội chứng dải xơ nách (Axillary Web Syndrome - AWS): Tình trạng viêm xơ hóa và đông tụ dịch trong các mạch bạch huyết dưới da tạo thành các dải xơ căng cứng như sợi dây đàn chạy từ hõm nách xuống khuỷu tay, làm hạn chế nghiêm trọng biên độ dang vai và ngửa cẳng tay.
• Mục tiêu bài tập: Kích thích dòng chảy bạch huyết qua hệ thống mạch bàng hệ (mạch nối phụ), giải phóng dải xơ nách, khôi phục tầm vận động khớp vai đạt tối đa (≥ 160° – 180°) và phòng ngừa triệt để biến chứng đông cứng khớp vai sau phẫu thuật.

GIAI ĐOẠN 1: TỪ NGÀY 1 ĐẾN KHI RÚT ỐNG DẪN LƯU (NGÀY 1 – NGÀY 5–7)

* Nguyên tắc cốt lõi: Tập nhẹ nhàng các khớp vùng xa (bàn tay, cổ tay, khuỷu tay). Tuyệt đối KHÔNG nâng khuỷu tay cao hơn vai (giữ góc dang tay < 90°) để tránh căng kéo vạt da mổ và giảm nguy cơ tích tụ dịch nách (seroma).

1. Bài tập "Bơm" bàn - cổ tay (Hand & Wrist Pump)

• Tư thế: Nằm ngửa hoặc ngồi tựa lưng thư giãn, kê tay bên phẫu thuật lên 1–2 chiếc gối êm sao cho bàn tay cao hơn khuỷu tay và cao hơn mức tim.
• Thực hiện: Nắm chặt bàn tay thành nắm đấm giữ trong 3 giây, sau đó xòe căng tối đa các ngón tay trong 3 giây. Tiếp theo, gập và duỗi cổ tay lên xuống; xoay tròn khớp cổ tay theo chiều kim đồng hồ và ngược lại.
• Liều lượng: 15–20 lần/động tác, thực hiện 3–4 đợt/ngày.

2. Bài tập Gấp - Duỗi cẳng tay (Elbow Flexion & Extension)

• Tư thế: Giữ nguyên khuỷu tay áp sát vào mạn sườn, cánh tay cố định.
• Thực hiện: Từ từ gập cẳng tay đưa các đầu ngón tay chạm vào vai cùng bên mổ, giữ lại 3 giây, sau đó duỗi thẳng cẳng tay ra hoàn toàn.
• Liều lượng: 10–15 lần/đợt, thực hiện 3 đợt/ngày.

3. Liệu pháp Hít thở cơ hoành (Diaphragmatic Breathing Pump)

• Cơ chế: Khi cơ hoành hạ sâu lúc hít vào, áp suất âm trong lồng ngực giảm mạnh đóng vai trò như một buồng bơm hút dòng dịch bạch huyết từ tĩnh mạch dưới đòn và ống ngực trở về tim.
• Thực hiện: Nằm ngửa thoải mái, đặt 1 tay lên bụng và 1 tay lên ngực. Hít vào thật chậm bằng mũi trong 4 giây sao cho bàn tay trên bụng phồng lên (lồng ngực giữ yên). Nín giữ hơi 2 giây, rồi từ từ thở ra nhẹ nhàng qua miệng trong 6 giây cho bụng xẹp xuống.
• Liều lượng: 10 nhịp thở sâu/lần, tập 4–5 lần rải rác trong ngày.

GIAI ĐOẠN 2: SAU KHI ĐÃ RÚT ỐNG DẪN LƯU (TỪ TUẦN THỨ 2 ĐẾN TUẦN THỨ 4)

* Nguyên tắc cốt lõi: Khôi phục lại biên độ vận động khớp vai, bắt đầu tiến hành các bài tập nâng tay cao ngang và qua đầu.

1. Bài tập Bò tường (Wall Crawl / Wall Climb)

• Thực hiện: Đứng mặt hướng thẳng vào tường, cách mép tường khoảng 20 – 30 cm. Đặt hai lòng bàn tay lên tường ở mức ngang ngực. Dùng các đầu ngón tay từ từ "bò" dần lên cao trên mặt tường cho đến khi cảm thấy vùng nách và ngực bên mổ căng nhẹ (không gây đau buốt). Giữ yên ở vị trí cao nhất đó trong 5–10 giây, hít thở đều, rồi từ từ "bò" tay trở xuống vị trí ban đầu.
• Liều lượng: 10–12 lần/đợt, tập 3 đợt/ngày. Có thể dùng bút chì đánh dấu cột mốc độ cao đạt được trên tường mỗi ngày để theo dõi tiến độ hồi phục.

2. Bài tập Nâng gậy qua đầu (Wand / Broomstick Exercise)

• Thực hiện: Nằm ngửa hoặc ngồi thẳng lưng, hai tay cầm một thanh gậy nhẹ (hoặc cán chổi sạch), lòng bàn tay úp xuống, khoảng cách hai bàn tay rộng bằng vai. Dùng tay bên lành làm lực đẩy chính, từ từ nâng gậy đưa cả hai tay lên cao qua đầu đến mức tối đa có thể chịu đựng được. Giữ nguyên 5 giây rồi từ từ hạ gậy xuống.
• Liều lượng: 10–15 lần/đợt, thực hiện 2–3 đợt/ngày.

3. Bài tập Ép bả vai (Scapular Squeeze)

• Thực hiện: Ngồi thẳng lưng trên ghế, hai cánh tay buông thõng thư giãn dọc thân mình. Từ từ kéo hai vai ra phía sau, siết ép hai xương bả vai sát lại gần nhau. Giữ tư thế ép chặt trong 5–7 giây, sau đó thả lỏng cơ thể về trạng thái ban đầu.
• Liều lượng: 10 lần/đợt, thực hiện 3 đợt/ngày.

GIAI ĐOẠN 3: PHỤC HỒI NÂNG CAO & GIẢI XƠ NÁCH (TỪ TUẦN THỨ 4 TRỞ ĐI)

1. Bài tập Giãn cơ ngực góc tường (Corner Stretch)

• Thực hiện: Đứng đối diện với một góc tường, đặt hai cẳng tay và khuỷu tay áp sát vào hai bên mặt tường (khuỷu tay gập vuông góc 90° ngang tầm vai). Từ từ nghiêng người, dồn trọng tâm thân mình về phía trước góc tường cho đến khi cảm nhận nhóm cơ ngực hai bên được kéo giãn tối đa. Giữ nguyên tư thế trong 15–30 giây, hít thở sâu đều đặn.
• Liều lượng: 5 lần/đợt, thực hiện 2 đợt/ngày.

2. Kỹ thuật Giải phóng Dải xơ nách (AWS Stretch)

• Thực hiện: Trong trường hợp phát hiện dải xơ căng cứng gồ lên dưới da hõm nách hoặc cẳng tay: Nằm ngửa thoải mái, dang cánh tay bên mổ ra ngang thân người (tạo góc khoảng 90°), ngửa lòng bàn tay hướng lên trần nhà. Dùng bàn tay bên lành hoặc nhờ kỹ thuật viên vuốt dọc nhẹ nhàng theo chiều dải xơ, kết hợp thao tác gập - duỗi khớp cổ tay chậm rãi nhằm kéo giãn dải xơ từng bước một.

HƯỚNG DẪN CHĂM SÓC PHÒNG NGỪA PHÙ TAY VOI (LYMPHEDEMA CARE)

• Nguyên tắc "3 KHÔNG" tuyệt đối trên cánh tay bên mổ:
  1. KHÔNG đo huyết áp, không tiêm truyền tĩnh mạch, không lấy máu xét nghiệm và không châm cứu.
  2. KHÔNG mang xách vật nặng quá 2 – 3 kg; không đeo đồng hồ, vòng tay hoặc mặc trang phục có ống tay bó thắt quá chặt.
  3. KHÔNG cắt tỉa sâu khóe móng tay hoặc để da bị trầy xước, bỏng nhiệt (luôn đeo găng tay bảo hộ khi làm bếp, làm vườn hoặc tiếp xúc hóa chất tẩy rửa).
• Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm (Red Flags): Cần đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế chuyên khoa kiểm tra ngay nếu xuất hiện các biểu hiện: cánh tay bên mổ đau buốt dữ dội, da căng bóng phù nề (chu vi cánh/cẳng tay chênh lệch > 2 cm so với bên lành), da xuất hiện quầng đỏ lan tỏa kèm sốt nóng toàn thân — nguy cơ cao đang bị Viêm mô tế bào (Cellulitis).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

• Harris, S. R., et al. (2012). Clinical practice guidelines for the care and treatment of breast cancer: 11. Lymphedema. CMAJ, 184(15), 1691-1700.
• McNeely, M. L., et al. (2010). Exercise interventions on the prevention and treatment of lymphedema in patients with breast cancer: a systematic review. Physiotherapy Canada, 62(2), 102-113.
• American Cancer Society (ACS). (2021). Exercises After Breast Cancer Surgery Guidelines.