Dinh dưỡng cho bệnh nhân từ tuần xạ trị thứ 2 trở đi

Từ tuần xạ trị thứ 2 trở đi (khi liều tích lũy đạt từ 20 Gy trở lên), các phản ứng viêm mô lành cấp tính xuất hiện do tế bào mầm niêm mạc bị phá hủy không kịp tái tạo. Chiến lược dinh dưỡng lúc này phải cá thể hóa tuyệt đối theo Vùng Chiếu Xạ.

A. DÀNH CHO BỆNH NHÂN XẠ TRỊ VÙNG ĐẦU - MẶT - CỔ
(Ung thư Vòm họng, Lưỡi, Khí quản, Thực quản trên)

Tác dụng phụ điển hình: Viêm niêm mạc miệng/họng (Mucositis), đau nuốt nặng (Dysphagia), khô miệng do teo tuyến nước bọt (Xerostomia), mất vị giác.

Phân cấp Cấu trúc Thức ăn IDDSI theo giai đoạn xạ trị:

1. Thay đổi cấu trúc thức ăn theo phân cấp IDDSI:

• Chuyển dần độ đặc của thức ăn theo mức độ đau rát họng: Thức ăn mềm → Thức ăn băm nhỏ → Thức ăn xay nhuyễn/súp sệt → Thức ăn lỏng hoàn toàn.
• Kỹ thuật bôi trơn: Rưới thêm nước sốt thịt, dầu olive, bơ thực vật, nước hầm xương đặc vào thức ăn để tạo độ trơn mượt, giúp viên thức ăn dễ dàng trôi qua thực quản mà không cọ xát gây đau rát vết loét.

2. Xử trí khô miệng & Nước bọt đặc quánh:

• Nhấp từng ngụm nước nhỏ liên tục, cách nhau 10–15 phút/lần để giữ ẩm biểu mô khoang miệng.
• Dung dịch súc miệng tự nhiên: Pha 1/2 thìa cà phê muối + 1/2 thìa cà phê Baking Soda trong 500 mL nước ấm đun sôi để nguội. Súc miệng trước và sau bữa ăn giúp làm sạch chất nhầy đờm dãi, trung hòa acid khoang miệng và xoa dịu cảm giác rát buốt.
• Nhai kẹo cao su không đường chứa Xylitol để kích thích tuyến nước bọt tự nhiên (chỉ áp dụng khi niêm mạc chưa bị trầy loét nặng).

3. Tránh tuyệt đối các tác nhân kích thích niêm mạc:

• Nhiệt độ thức ăn: Tuyệt đối không dùng đồ nóng, chỉ ăn khi thức ăn đã nguội hẳn hoặc âm ấm nhẹ.
• Loại trừ thực phẩm gây xót: Vị chua đậm (chanh, giấm), vị mặn nhiều, cay nóng (ớt, tiêu, gừng cay).
• Tránh bề mặt sắc cứng: Bánh mì giòn, đồ chiên rán giòn rụm, hạt khô thô cứng dễ gây trầy xước mô hạt đang lành.

4. Giảm đau trước bữa ăn:

• Chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để được kê đơn dung dịch súc miệng giảm đau tại chỗ (như Gel Lidocaine 2% hoặc dung dịch súc miệng Xylocaine) dùng trước bữa ăn 15–20 phút để tạm thời gây tê niêm mạc, giúp bệnh nhân có thể nuốt thức ăn dễ dàng hơn.

B. DÀNH CHO BỆNH NHÂN XẠ TRỊ VÙNG BỤNG - CHẬU
(Ung thư Trực tràng, Cổ tử cung, Bàng quang, Dạ dày)

Tác dụng phụ điển hình: Viêm ruột do bức xạ (Radiation Enteritis), teo nhung mao ruột, tiêu chảy cấp, đau bụng co thắt từng cơn, giảm hấp thu chất dinh dưỡng.

1. Chuyển sang Chế độ ăn Ít chất xơ thô (Low-Residue Diet):

• Mục đích: Giảm thể tích phân, hạn chế tối đa sự co bóp và cọ xát cơ học lên bề mặt niêm mạc ruột đang bị tổn thương phù nề.
• Thực phẩm NÊN DÙNG: Tinh bột tinh chế (gạo trắng, bánh mì trắng, cháo trắng), thịt nạc heo, ức gà bỏ da, trứng luộc kỹ, khoai tây bỏ vỏ, bí đỏ nấu mềm, cà rốt hấp chín nhừ.
• Thực phẩm HẠN CHẾ DÙNG: Ngũ cốc nguyên hạt, ngô (bắp), các loại đậu hạt thô, rau nhiều xơ già (rau muống, măng khô, cần tây), hoa quả ăn cả vỏ hoặc chứa hạt nhỏ li ti.

2. Kiểm soát Tiêu chảy & Tình trạng bất dung nạp Lactose thứ phát:

• Tia xạ vùng bụng chậu làm bào mòn lớp vi nhung mao niêm mạc ruột non - nơi tổng hợp enzyme Lactase. Do đó, người bệnh rất dễ gặp hội chứng bất dung nạp Lactose dẫn tới tiêu chảy ồ ạt sau uống sữa.
• Giải pháp: Ngừng ngay sữa tươi thông thường. Chuyển sang dùng các dòng Sữa dinh dưỡng Y học không chứa đường Lactose (Lactose-free) hoặc Sữa công thức đạm thủy phân dạng Peptide giúp hấp thu trực tiếp tại thành ruột mà không cần thông qua men tiêu hóa.
• Hạn chế các loại đường đơn tự do (nước ngọt đóng chai, bánh kẹo ngọt, mật ong) vì làm gia tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, khiến triệu chứng tiêu chảy trầm trọng hơn.

3. Bù nước và Điện giải tích cực chống kiệt sức:

• Bù ngay 1 ly dung dịch Oresol (pha đúng chuẩn tỷ lệ theo hướng dẫn trên gói) sau mỗi lần đi tiêu phân lỏng.
• Bổ sung thêm nước cháo muối (nấu 1 nắm gạo trắng + 1 nhúm muối với 1 lít nước, chắt lấy phần nước ấm uống rải rác) giúp bù lượng Natri và Kali thất thoát.

C. CHỈ ĐỊNH CAN THIỆP DINH DƯỠNG TÍCH CỰC (ĐẶT SONDE NUÔI ĂN)

Bác sĩ Dinh dưỡng và Bác sĩ Xạ trị sẽ chỉ định đặt Ống thông mũi - dạ dày (NGT) hoặc Mở thông dạ dày qua da (PEG) khi xuất hiện các tiêu chí lâm sàng sau:

• Bệnh nhân sụt cân nhanh ≥ 5% tổng trọng lượng cơ thể so với thời điểm trước khi bắt đầu điều trị.
• Không thể dung nạp bằng đường miệng đạt ≥ 60% nhu cầu năng lượng tối thiểu kéo dài trên 7–10 ngày liên tục do đau nuốt cấp độ 3–4.
• Tổn thương viêm loét niêm mạc lan rộng toàn vùng hầu họng, nguy cơ nuốt sặc hoặc viêm phổi hít cao.

* Lưu ý quan trọng: Việc đặt ống thông nuôi dưỡng sớm là biện pháp y khoa chủ động bảo vệ người bệnh, giúp truyền dinh dưỡng trực tiếp vào dạ dày một cách êm ái, đảm bảo thể trạng bền vững để hoàn thành đủ liệu trình xạ trị mà không bị gián đoạn hay phải giảm liều.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

• Lalla, R. V., et al. (2014). MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer, 120(10), 1453-1461.
• Isenring, E. A., et al. (2004). Nutrition intervention is beneficial in oncology outpatients receiving radiotherapy. Supportive Care in Cancer, 12(5), 314-320.
• ESPEN. (2021). Clinical Practice Guideline on Clinical Nutrition in Cancer. Clinical Nutrition, 40(5), 2891-2932.
• Crichton, M., et al. (2019). Nutritional interventions for managing gastrointestinal toxicity in adults receiving radiation therapy to the pelvis. Cochrane Database of Systematic Reviews, (9).